Kız Kalesi ( Erdemli-MERSİN )
Anasayfa
Biyografi
Kitaplar
Makaleler
Bildiriler
Haberler
Hedeftekiler
Sertifika ve Belgeler
Basında
İletişim

Mehmet MAZAK Araştırmacı Yazar

Makaleler

Dersaadet Sokak Aydınlatmasında Havagazı (İstanbullu 1999)

    Dersaadet Sokak Aydınlatmasında Havagazı (İstanbullu 1999)

    16.01.2012

    Gaz Kelimesinin Anlamı

    Gaz kelimesi Latince kökenli “cahos”, Yunanca ise “khaos” kelimesinden gelmektedir. Ancak bu kelimeyi herkesin anladığı “gaz” manasında ilk defa Flemenk Jan Baptista van Helmont (1577 -1644) kullanmıştır. Gaz başlangıçta ısınmadan çok aydınlanma için kullanılmaktaydı. Bu yüzden çeşitli Avrupa dillerinde “aydınlanma gazı” anlamına gelen isimler verilmiştir: Örneğin İngilizce’de “şehir gazı” manasında “town gas”; Fransızca’da yine aynı anlamda “gaz de ville”; Almanca’da da “leuchtgas” kelimeleri kullanılmaktadır.

    Osmanlı Devleti Batı’daki gelişmeleri yakından takip etmekte ve mümkün olanları transfer etmeye gayret göstermekteydi. Aşağıdaki tarihçesinden de anlaşılacağı gibi Avrupa’da şehirlerin gaz ile aydınlatılmasından bir süre sonra İstanbul’da da bu konuda gaz kullanımına başlanmıştır. Osmanlı Devleti transfer ettiği bu yeniliğin ismini de aynen tercüme ederek almıştır. Türkçe’de de gaz kelimesi kullanılarak, bununla yapılan aydınlatma için “gazla tenvîr” terimi kullanılmıştır. Gaz üretim mahallerine ise “gazhane” veya “gaz fabrikası” adı verilmiştir. Ancak kısa bir süre sonra gaz kelimesi “havagazı” şeklinde Osmanlı literatürüne girmiştir.


    Havagazı İle Dünyada İlk Aydınlatma

    Aydınlanma amacıyla maden kömüründen havagazı üreten ilk kişi Hollanda’nın Maastricht şehrinde doğan ve daha sonra Belçika vatandaşı olarak tanınan eczacı Jan Pieter (Jean-Pierre) Minckelers’dir. Deneylerine ilk defa 1753’te Louvain Üniversitesi’ndeki odasını aydınlatmakla başlattı. Jan Pieter maden kömüründen çıkan gazın yanıcı özelliğini keşfetmişti.

    William Murdoch (1754-1839) da bu konuda yaptığı deneylerden olumlu neticeler aldı ve gaz üretmeyi başardı. Murdoch kömürden elde ettiği dumanı arıtıp sudan geçirerek yakınca alevin beyaz ve parlak ışık verdiğini gördü. Böylece gazın yanıcı özelliği dışında da kullanılabileceğini gösterdi. Bu yöntemi kullanarak 1792’de Redruth’daki evini, 1797’de Manchester polis merkezi binasının girişini ve Birmingham’daki Boulton ve Watt fabrikalarının çevresi ile 1805’te Lancashire’daki Salford’da pamuk imalathanesini aydınlattı. İlk defa boru ile birbirlerine bağlantılı on üç gaz lambası Londra’da 1807 yılında denendi. Havagazının kötü kokusu bu çalışmaların olumsuz boyutunu teşkil ediyordu. Murdoch bu amaçla gaz arıtma deneylerine de girişti. Nitekim evini aydınlattığı günlerde çok kötü kokan gazı dışarı atmak için bir arıtma tesisi kurarak bu deneylerinden de olumlu sonuçlar aldıysa da çalışmalarına ara verdi. Havagazı konusundaki çalışmalar bütün Avrupa’yı sarmıştı. Fransız Philippe Lebon’un da havagazını kullanıp Paris’i aydınlatmaya girişmesi Murdoch’un ara verdiği bu alandaki deneylerine yeniden dönmesi için teşvik edici bir sebep oldu. Ancak Philippe Lebon, bu icadı daha ileri götürerek gazın arıtılarak da üretilebileceğini ortaya koydu. O, bir tüpe koyduğu talaşı ıslak bezle ağzı kapalı bir şekilde şişede tutuşturduktan sonra oluşan gazı bezden geçirince, yanıcı özelliği olduğunu fark etti. Elde ettiği bu gaz “thermolamp” dediği ısı lambasında yanıyordu, fakat çıkan gazın kokusu yeterince giderilemedi.

    Havagazının keşfine giden yolda ilk adımları atan ne Murdoch ne de Lebon bu icatlarından herhangi bir gelir edindiler. Fransa’da 1799’da ilk defa gaz yakma patentini alan Philippe Lebon’un faaliyetleri gösteri amacı dışına taşmamıştır. Örneğin 1801 yılında Paris’te bir caddeyi aydınlatma gösterisi yapmış, ardından Fransa’nın değişik yerlerinde ve Amerika Birleşik Devletleri’nde benzer gösteriler gerçekleştirmişti. Ne yazık ki 2 Aralık 1804’de Napolyon’un taç giyme merasimi esnasında bilinmeyen bir nedenle öldürülen Lebon’un çalışmaları yarım kaldı. Ancak eşi 1811 yılında kocasının yarıda bıraktığı işi yeniden ele alarak bir gaz şirketi kurdu. Kral XVIII. Louis’nin ısrarlı desteği sayesinde muhaliflerine rağmen Paris’teki ilk denemesini gerçekleştirdi.

    Diğer taraftan İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri’nde havagazı ile sokakların aydınlatılması çalışmaları sürdürülüyordu. Örneğin Çek asıllı Winzler Avrupa şehirlerini dolaşarak bir gaz şirketi kurdu ve Londra sokaklarını aydınlatma işini üstlendi. Ancak halk yangın ve zehirlenme riski bulunan bu yeni aydınlatma girişimlerine sıcak bakmıyordu. Buna rağmen Winzler ilk denemesini Londra’nın Petter Street isimli caddesinde inşa ettiği ilk gaz fabrikasında üretilen havagazı ile Westminster Köprüsü’nü aydınlatarak gerçekleştirdi. Avrupa’daki bu buluş kısa zamanda her tarafa yayıldı. Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nin önemli şehirlerinin ana caddeleri veya önemli sokakları gaz lambalarıyla aydınlatılır hale geldi. Bundan sonra gaz endüstrisinin gelişmeye başladığını görüyoruz.


    1810’lu yıllar havagazı ile aydınlanma için bir dönüm noktası olmuş ve Amerika Birleşik Devletleri’nin Baltimore şehrinde bir sokak 1817 yılında gaz ile aydınlatılmıştı. Yine Belçika’nın başkenti Brüksel’de bu aydınlanma usulünün Place de la Monnaie ve Rue Neuve’de açılışı 24 Ağustos 1819 tarihinde gerçekleşti. İleriki yıllarda da bu girişimlerin devam ettiği görülmektedir. Kralın desteklediği Lebon’un eşinin şirketine rağmen, Avrupa’nın en gözde şehirlerinden Paris bu kervana gecikmeli olarak dâhil oldu ve havagazı ilk defa 1829 yılında kullanılarak bir sokak aydınlatıldı. Almanlar da bu konuda geç kalmışlardı; Berlin şehrinin havagazı ile aydınlatılması girişimi ancak 1826’dan sonra başlamıştı. Ancak bu usulle şehri aydınlatma 1960 yılına kadar devam ede gelmişti.

    Belçika’nın Gand şehri 1827’de, Fontaine-L’Evêque şehri 1834’te, Louvain, Tournai ve Charleroi şehirleri 1835 ve Namur şehri ise 1835’te havagazı ile aydınlatılmaya başlanan şehirlerdendir.

    Dünyada ticari amaçlı kurulan ilk havagazı şirketi Westminster Gas Light and Coke Company olup 1812 yılında Great Peter Street’da bu işle uğraşmaya başladı. 1813 yılındaki yeni yıl törenlerinde Westminster Köprüsü şirket tarafından aydınlatıldı. Hala aynı adla çalışan bu şirket dünyanın en büyük ve en eski gaz şirketi olma özelliğine sahiptir. Amerika Birleşik Devletleri’nde ise Rembrant Peale ve diğer dört kişi 1816 yılında Baltimore’da Gas Light Compagny’yi kurdu. Amerika’da faaliyete geçen ilk gaz şirketi budur. Almanya’da ilk gaz üretme çalışmaları Hannover şehrinde 1825 yılında başladı. Almanya’da diğer ülkelere göre daha geç başlamasına rağmen 1870 yılına gelindiğinde kömür, odun ve diğer maddelerden gaz elde etmek için kurulan gazhanelerin sayısı 340’a ulaşmıştı.
     


    www.mehmetmazak.com © 2012 Her hakkı sakldır.
    Site içeriği kısmen de olsa izinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz..
    web tasarım ve programlama deSen