Kız Kalesi ( Erdemli-MERSİN )
Anasayfa
Biyografi
Kitaplar
Makaleler
Bildiriler
Haberler
Hedeftekiler
Sertifika ve Belgeler
Basında
İletişim

Mehmet MAZAK Araştırmacı Yazar

Makaleler

İstanbul’un Sosyal Amaçlı İlk Aydınlatma Tesisi: Yedikule Gazhanesi

    İstanbul’un Sosyal Amaçlı İlk Aydınlatma Tesisi: Yedikule Gazhanesi

    10.11.2015

    İstanbul’un Sosyal Amaçlı İlk Aydınlatma Tesisi: Yedikule Gazhanesi

    Dolmabahçe Gazhanesi’nin Cadde, sokak ve mekân aydınlatılmasında faydalı olması neticesinde İstanbul cihetinin de havagazı ile aydınlatılması fikri gelişmiştir. Suriçi’nin modern bir şekilde aydınlatılması o dönemde ancak hava gazı ile mümkün olabilirdi.

    Şehremaneti tarafından yapılan ön fizibilite çalışmaları neticesinde Suriçi dediğimiz bugün Eminönü ve Fatih ilçelerimizin sınırlarını içerisine alan mekânların modern şehir aydınlatmasından faydalanabilmesi için Yedikule semti gazhaneyi yapmaya en uygun yer olarak belirlenmiştir.

    Asırlarca Osmanlı Devleti’nin yönetim ve idare merkezi olan Suriçi semtlerinin cadde ve sokaklarının ve burada ikamet eden halkın gündelik yaşamlarında aydınlatma gereksinimlerini sağlamaları için, sosyal yaşantının akşamları canlandırılabilmesi gayesi de göz önüne alınarak Yedikule semtine gazhane inşa etme fikri ön raporlar neticesinde gelişti.

    Gazhanenin Yedikule’de inşa edilmiş olmasının en önemli sebebi semtin deniz kenarında olmasıdır muhtemelen. Fabrika inşaatı ve makine ekipmanlarının gemiler ile naklinin buraya ulaşmasının kolaylığı, gazhane açıldıktan sonra ihtiyaç olan kömürün yine gemiler ile naklinin kolaylığı ve bu semtte çok kalabalık bir nüfusun yaşamıyor olması da önemli gerekçeler olarak karşımıza çıkıyor. Gazhanenin çevreyi kirletme nedenleri göz önüne alındığında bu bölge Suriçi için en ideal bölge olarak görülmektedir.

    Yedikule’de Şehremanetçe bir gazhane fabrikası yapılması çalışmaları 1873 yılında başlamıştır. Çalışmalar ancak 1880’de tamamlanarak tesis hizmete açılmıştır. Şehremanetçe Fransızlara yaptırılan Yedikule Gazhanesi, sosyal amaçlı olarak (cadde, sokak ve iç mekân aydınlatması) İstanbul’da kurulan ilk gaz fabrikasıdır. Bu tesisten elde edilen gaz öncelikle İstanbul halkının aydınlatma ihtiyacında kullanılmıştır.

    1873 yılında inşaat çalışmaları başlamış olup, uzun süre sürüncemede kalan ve bir türlü tamamlanamayan bu proje II. Abdülhamid’in saltanatının ilk yıllarında tekrar gündeme gelmiştir. Konuyu inceleyen hükümet, gazhanenin Şehremaneti tarafından yapılabileceğine karar verdi. Zira bütün medeni memleketlerde caddelerin havagazı ile aydınlatılması belediyelerin başlıca görevleri arasına girmişti. Maalesef İstanbul’da sadece Dolmabahçe ve çevresi ile İstiklal Caddesi, Galata, Kuzguncuk ve civarı dışında kalan yerlerde bu yeniliğe henüz geçilmemişti. Oysaki II. Abdülhamid Osmanlı Devleti’nin modern hayat ile tanışmasını istiyordu. Bu yüzden Şehremaneti’ne sur içinde kalan yerlerin de havagazı ile aydınlatması yönünde emir verdi. Burada üretilecek gaz ara borularla Langa’ya, aynı ebattaki borularla bir diğer güzergâh ise Bahçekapısı’ndan tramvay yoluyla Beyazıt’a, yine bir üçüncüsü de Aksaray ve Beyazıt üzerinden Şehzadebaşı’na uzanacaktı. Böyle bir gazhanenin kurulması için 350/400 bin frank tutarında bir harcama gerekecekti. Ücret, havagazıyla aydınlatılacak caddeler İstanbul’un en önemli yerleri olduğu için fazla yüksek bulunmadı. Ayrıca üretilen fazla gazla devlet daireleri, özel ikametgâhlar ve şimendifer durakları aydınlatacağı için onlardan tüketimleri karşısında alınacak ücretle bu masraf kolaylıkla karşılanacaktı.

    Dolmabahçe Gazhanesi için ilk teklifte bulunan Fransızlar buraya da talip oldular. O dönemde İzmit demiryolunda aylık 1.000 franka maaşla çalışan Fransız mühendis daha önce Fransa’nın birçok kasabalarında gazhane kurmuştu. Ondan alınan bilgiye göre, buradan üretilecek gaz sayesinde Suriçi’ne yerleştirilecek 6.000 fenerle şehir aydınlatılacaktı. İlk başta sadece 2.000 fenere yetecek gaz aydınlanma için kullanılacak, kalanı üretim fazlası olarak devlet daireleri, büyük ikametgâhlar, dükkânlar ve şimendifer istasyonlarına satılarak gelir elde edilecekti. Yine ilk planda iki fırınla üretime başlayacak gazhaneye sonraları üç fırın daha ilave edilecek, havagazı üretimi esnasında elde edilen yan ürünler olan katran ve kok kömüründen de ayrıca gelir elde edilecekti. Yapılan planlama neticesinde daha önceki imtiyazlar ile yapılamayan Yedikule Gazhanesi 1880 yılında II. Abdülhamid’in kesin emri sonucunda ihale usulüyle inşa ettirildi.

    İlk etapta dört yüz feneri besleyecek, akabinde de genişletilerek Eyüp, Bakırköy ve Yeşilköy’e havagazı temin edecek olan Yedikule Gazhanesi 1880 yılında hizmete girdi ve Şehremaneti tarafından işletmeye açıldı.

    Şehremaneti 1887 yılına kadar gazhaneyi işletmiştir. 25 Ağustos 1887’de Şehremaneti Yedikule Gazhanesi işletme imtiyazını 40 yıllığına Sirkeci iskelesi tüccarlarından Hasan Tahsin Efendi’ye vermiştir. Hasan Tahsin Efendi ile yapılan sözleşmede, yukarıda bahsi geçen semtlere gaz dağıtımı, ayrıca 200 feneri de ücretsiz olarak yakması şart koşuldu. Buna karşılık belediye de ücret karşılığı 500 fenerin yakılabileceğini taahhüt etmiştir. Şehremaneti ile Hasan Tahsin Efendi arasında 20 maddelik bir mukavele ve 19 maddelik şartname ihdas edilmiştir. Bu akde ile Eyüp dâhil olmak üzere İstanbul’un dâhil ve haricinde bulunan bütün yerler Makriköy (Bakırköy) ve Ayestefanos’a (Yeşilköy) gaz verilmesi şarta bağlanmıştır. Hasan Tahsin Efendi, 19 Haziran 1888 günü imtiyaz hakkını kendisinin de içinde bulunduğu “İstanbul Şirket-i Tenviriyye-i Osmaniyye” şirketine devretmiştir.

    1926 yılında Kadıköy Gazhanesi’ni işleten Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirketi’nin Yedikule Gazhanesi’ni satın almasıyla işletme imtiyazı son buldu. Gazhane 1945’te İETT’ye bağlanarak varlığını sürdürdü. Diğer gazhanelerle birlikte 1993 yılında işletmesine son verildi.

    Bu çok ortaklı gaz şirketinde birçok değişik Avrupa devletinden çalışan da mevcuttu. Bunlardan biri de Eugène Autrique adlı Belçikalı şahıstır. Bugün günümüzde Belçika’lı ünlü mimar “Victor Horta”’nın “Maison Autrique” isimli bir eseri, Brüksel’in “Türk Mahallesi” olarak adlandırılan Schaerbeek’te bulunmaktadır. Bu evin yaptırıcısı ve ilk sahibi Eugène Autrique olup 1910–1912 yılları arasında, birçok yabancı yatırımcının faaliyet gösterdiği İstanbul Gaz Şirketi’nde (Société du Gaz de Constantinople) sekreterlik yaptığını Belçika arşivlerinden öğrenmekteyiz. Yedikule Gazhanesi tamamen İstanbul halkının aydınlatma gereksinimini yerine getirmek amacıyla tesis edilmiştir.

     


    www.mehmetmazak.com © 2012 Her hakkı sakldır.
    Site içeriği kısmen de olsa izinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz..
    web tasarım ve programlama deSen