Kız Kalesi ( Erdemli-MERSİN )
Anasayfa
Biyografi
Kitaplar
Makaleler
Bildiriler
Haberler
Hedeftekiler
Sertifika ve Belgeler
Basında
İletişim

Mehmet MAZAK Araştırmacı Yazar

Makaleler

Kadıköy Gazhanesi

    Kadıköy Gazhanesi

    10.11.2015

    Kadıköy Gazhanesi


    Anadolu yakasında, Kuzguncuk Gazhanesi’nin yetersiz kalmasıyla birlikte yeni bir gazhane tesis etme çalışmaları başlatılmışt, Kadıköy Hasanpaşa semtinde yeni bir gazhane tesis edilmesi fikri geliştirilmiştir. Kadıköy’de 1891 yılında inşa edilen yeni gazhanenin kurulma çalışmaları, en azından fikirsel anlamda inşa tarihinden çok önce gündeme gelmişti.

    Anadolu yakasında sosyal amaçlı olarak yapılan ilk gazhane 1891 yılında inşası tamamlanan Kadıköy Hasanpaşa Gazhanesi olmuştur. Bu gazhaneden elde edilen gaz ile Anadolu yakasının aydınlatma çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Kadıköy’de gazhane inşası ve Anadolu yakasında gaz imtiyazıyla ilgili ilk tekliflerin 1891 imtiyazının verilmesinden iki yıl önce verildiğini görüyoruz.

    28 Temmuz 1891 tarihli mukavelename ile Anadolu yakasının havagazı ile tenviri (aydınlatılması) Parisli demir fabrikatörü Mösyö Şarl Jorji adına Mühendis Anatoli Barcil’i ve Osmanlı Devleti adına Şehremini Rıdvan Paşa arasında imzalanarak hayata geçirilmiştir. Bu anlaşma ile Kadıköy ve Üsküdar ile Anadolu sahilinden Sekizinci Daire-i Belediye (Beykoz) hududuna kadar olan bölgenin maden kömüründen elde edilen gaz ile aydınlatma ve ısıtma konusunda istifade etmesi sağlanacaktı. İmtiyaz müddeti 50 yıl olarak belirtilmişti.

    1892 yılında fiilen hizmete giren Kadıköy Gazhanesi 06 Ocak 1892 tarihinde kurulan Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirket-i Tenviriyesi adıyla faaliyetini sürdürdü. Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirketi I.Dünya Savaşı’na kadar devamlı çalışmış ise de, savaşın devamı ve bitiminde kısa müddetlerle faaliyetini tatil etmekle beraber, gaz üretiminde esas madde olan taş kömürü yerine zaman zaman zeytin çekirdeğinden de gaz üretilmiş ve tesisin üretime ara vermesi önlenmeye çalışılmıştır.

    Gazhanede üretilen yakıt, sokak ve iç mekân aydınlatılmasında kullanılıyordu. Cadde ve sokakların aydınlatılması için yerleştirilen gaz fenerleri 60 metre aralıklarla döşeniyordu. Şehremaneti 2170 sokak feneri için Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirketi’ne 733.333 kuruş aydınlatma ücreti ödemekteydi. 1900 ile 1914 yılları arasında Üsküdar’ın cadde, sokak, saray, konak, yalı ve camilerinin aydınlatma işlemleri gerçekleştirilmiştir. İlk defa 1914’de İstanbul’da elektrik üretilmişse de sokakların elektrikle aydınlatılması 1920’lerde başlamıştır. Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirketi Cadde ve sokak aydınlatması için 2989 adet havagazı feneri yerleştirmişti. Bunların 70 adedi parasız, diğerleri ücretli olarak yakılmaktaydı. Fitillerin değişimi ve bakımı dâhil fenerlerin yakılmasının Şehremaneti’ne ayda 85.000 ila 90.000 kuruş dolayında maliyeti vardı. 1910–1914 tarihlerinde İstanbul genelinde 8742 adet gaz feneri geceleri aydınlatmaktaydı. Aynı dönemde belediye daireleri dâhilinde 2316 gazyağı lambası ve 277 lüks yakılmakta idi. Bütün bu gaz fenerleri Şehremaneti’nin belirlediği yerlere konuluyordu.

    Fenerler belediyenin belirlediği vakitten 20 dakika evvel yakılıyor, 20 dakika sonra da söndürülüyordu. Fenerleri yakma ve söndürme işlemini yapan görevliye ‘’fenerci’’ denir. Fenerciler yakalarında gazhane numarası bulunan yazlık ve kışlık üniformalar ile dolaşırlardı. Fenerci elindeki uzun bir çubukla fenerin kapağını açar, sonrada gaz musluğunu çevirirdi. Yine aşağıdan uzanarak ucu çakmaktaşlı sobasıyla gazı yakar, sonra cam kapağı kapatırdı. Fenerci gerektiği zaman fenerlerin camlarını siler ve gerektiğinde yanıcı kısımdaki havagazı gömleğini değiştirirdi.

    Osmanlı Devleti’nin son bulup Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması ile 1924 senesinde hükümetle yapılan ek mukavele ile anlaşma 50 sene daha uzatılmıştı. Türkiye Cumhuriyeti Devleti adına Şehremini Emin Bey ve Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirketi adına şirket idare meclis azasından Arif Hikmet Bey arasında Ekim 1924 yılında bir anlaşma imzalandı. Eski anlaşma tadil edilerek yeni bir mukavele hazırlanmıştı. Yeni hazırlanan mukaveleye göre imtiyaz hudutları Kadıköy, Üsküdar ve Anadolu Hisarı belediye sınırları içerisinde bulunan her yeri kapsamaktadır. Kadıköy tarafından Bostancıbaşı İskelesi, Bostancıbaşı deresini takip ederek İçerenköy, Merdivenköy, Libadiye, Muhacirköy, Çakalköy, ve Göksu Deresinden geçerek Akbaba arkasından ve Kabakoz köyleri önünden Şehitlikten inerek Anadolu Kavağı’na giden hudut dâhilindeki yerlere imtiyaz verilmişti.

    1926 yılında Yedikule Gazhanesi’ni işleten firma Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirketi’ni satın alarak “İstanbul Havagazı ve Elektrik Teşebbüsatı Sanaiye Türk Anonim Şirketi’’ adıyla faaliyetine devam etti. Zaten 1920’lerden sonra elektriğin faaliyete geçmesiyle havagazı önemini yitirmeye başladı. 1938–1944 yılları arasında Kadıköy Gazhanesi müstakil olarak varlığını devam ettirdi. 1945 yılında da İETT’ye devredildi ve 1993 yılında kapatılıncaya kadar geçen dönemde İETT çatısı altında hizmet verdi



    Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirketi Kronolojisi

    1891: Hasanpaşa’da gazhane tesis edildi.
    1892: Üsküdar Kadıköy Gaz Şirketi kurularak 50 yıllığına Fransızlara imtiyaz verildi.
    1924: Cumhuriyet Hükümeti ile anlaşma yenilendi.
    1926: Yedikule Gazhanesi’ni işleten firma satın alarak ’’İstanbul Havagazı ve Elektrik Teşebbüsât-ı Sanâiye Türk Anonim Şirketi’’ adını aldı.

    1931: İstanbul Elektrik Şirketine satıldı.
    1938–1944: Müstakil olarak varlığını sürdürdü.
    1945: İETT’ye devredildi.
    1993: Tesisler üretimine son verilerek kapatıldı.

     


    www.mehmetmazak.com © 2012 Her hakkı sakldır.
    Site içeriği kısmen de olsa izinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz..
    web tasarım ve programlama deSen